ประวัติ

ห้องสมุดมหาวิทยาลัยมหิดล มีประวัติพัฒนาการเช่นเดียวกับพัฒนาการของมหาวิทยาลัย กล่าวคือ มีฐานเดิมจากแผนกห้องสมุด สำนักงานเลขานุการกรมมหาวิทยาลัยแพทยศาสตร์ ตามหลักฐานปรากฎว่า มี "ห้องอ่านหนังสือ" ของโรงแพทยากร ต่อมาในปี พ.ศ. 2468 จึงได้ตั้งเป็น "ห้องสมุดคณะแพทยศาสตร์" ในปี พ.ศ. 2499 ตาม กฤษฎีกา การจัดวาง ระเบียบราชการของ กรมมหาวิทยาลัยแพทยศาสตร์ ห้องสมุดมีฐานะเป็น "แผนก ห้องสมุด" ในสำนักงานเลขานุการ กรมมหาวิทยาลัยแพทยศาสตร์ ซึ่งขณะนั้นทำหน้าที่ห้องสมุดมหาวิทยาลัยและห้องสมุดคณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาลด้วย

เมื่อแผนกห้องสมุดได้รับการยกฐานะเป็น "กองห้องสมุด" ตามประกาศในราชกิจจานุเบกษา วันที่ 4 สิงหาคม 2520 โดยมีฐานที่ตั้งอยู่ที่หอสมุดศิริราช และในเวลาต่อมากองห้องสมุดได้รับการสถาปนา เป็น "สำนักหอสมุด" ตามประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 103 ตอนที่ 140 วันที่ 8 สิงหาคม 2529 มีฐานะเทียบเท่าคณะโดยรวมห้องสมุดคณะ สถาบัน ต่างๆ ในมหาวิทยาลัยให้มีการดำเนินงานที่เป็นรูปแบบในมาตรฐานเดียวกัน ลดการจัดตั้งห้องสมุดใหม่และให้ใช้ทรัพยากรต่างๆ ร่วมกันอย่างคุ้มค่ามหาวิทยาลัยได้มีนโยบายย้ายสำนักงานผู้อำนวยการสำนักหอสมุดจากอาคารหอสมุดศิริราชไปที่อาคารหอสมุดศาลายา

การจัดตั้งสำนักหอสมุดมีวัตถุประสงค์ดังนี้

  • เพื่อให้บริการทางวิชาการแก่นักศึกษา อาจารย์ และบุคลากรของมหาวิทยาลัย เป็นศูนย์กลางการจัดหา จัดเก็บ เผยแพร่ และบริการทรัพยากรห้องสมุด ตลอดจนวัสดุสารนิเทศที่ทันสมัยให้มีปริมาณและคุณภาพในการส่งเสริมการเรียนการสอนและการวิจัยของมหาวิทยาลัยมหิดล
  • เพื่อส่งเสริมให้นักศึกษาอาจารย์ตลอดจนบุคลากรของมหาวิทยาลัยได้ศึกษาหาความรู้ ค้นคว้าด้วยตนเองได้อย่างกว้างขวางมากขึ้น จัดหลักสูตรการใช้ห้องสมุดแก่นักศึกษา ตลอดจนการแนะนำและจัดสัมมนาฝึกอบรมวิธีการสารสนเทศที่ทันสมัยแก่ผู้ใช้อย่างสม่ำเสมอ
  • เพื่อพัฒนาและปรับปรุงการสืบค้นสารนิเทศของมหาวิทยาลัยให้มีประสิทธิภาพ รวบรวม ผลงาน และสิ่งพิมพ์ทุกประเภทที่หน่วยงานและมหาวิทยาลัยผลิต รวมทั้งประวัติและจดหมายเหตุที่เกี่ยวข้องกับมหาวิทยาลัยมหิดล
  • เพื่อร่วมมือกับสถาบันอื่นทั้งในประเทศและต่างประเทศในการแลกเปลี่ยนข่าวสารข้อมูลทางวิชาการ
  • เพื่อประสานงานกับระบบสารนิเทศวิชาการแห่งชาติส่งเสริมให้หน่วยงานมหาวิทยาลับมหิดล และหน่วยงานราชการตลอดจนประชาชนทั่วไปให้สามารถใช้ทรัพยากรสารนิเทศร่วมกันเพื่อประโยชน์ส่วนรวมในการพัฒนาประเทศ (จากเอกสารประกอบการประชุมคณะกรรมการนโยบายสำนักหอสมุด วันที่ 9 มกราคม 2532)

ในปี 2538 สำนักหอสมุดได้รับงบประมาณขยายอาคารสำนักหอสมุดโดยสร้างอาคารใหม่ติดกับอาคารเดิมในลักษณะสมดุลย์ รวมทั้งมีอาคารเพิ่มด้านหน้าทางทิศตะวันออกขนานกับอาคารเดิมอีกหนึ่งอาคาร

ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2539 สำนักหอสมุด ได้พัฒนาการดำเนินงานระบบห้องสมุดใหม่ โดยเปลี่ยนเป็นระบบห้องสมุดอัตโนมัติ (Automated Library) โดยได้รับอนุมัติงบประมาณดำเนินงานในโครงการ พัฒนาห้องสมุดมหาวิทยาลัยส่วนกลาง ระยะที่ 1 (พ.ศ. 2538-2540) โดยมติของคณะรัฐมนตรี ซึ่งเป็นโครงการที่มีวัตถุประสงค์ ให้พัฒนาระบบห้องสมุดมหาวิทยาลัยของรัฐทุกแห่ง เป็นระบบอัตโนมัติและสามารถเชื่อมโยงกันเป็นข่ายงานได้ทั่วประเทศ เป็นผลให้สำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยมหิดล พร้อมที่จะให้บริการนักศึกษาและบุคลากรของมหาวิทยาลัย ในระบบอัตโนมัติดังกล่าว ซึ่งจะอำนวยความสะดวก ให้แก่ผู้ใช้ห้องสมุด ในการตรวจสอบรายชื่อทรัพยากรห้องสมุดที่มีอยู่ในฐานข้อมูลของสำนักหอสมุด ได้จากเครื่องคอมพิวเตอร์ที่ติดตั้งในสำนักหอสมุด ศาลายา หรือในห้องสมุดคณะ/สถาบันต่างๆ ของมหาวิทยาลัยมหิดล หรือเรียกค้นจากเครื่องคอมพิวเตอร์ที่สำนักงาน หรือเครื่องส่วนตัวมายังฐานข้อมูลของสำนักหอสมุด ในลักษณะออนไลน์ผ่านระบบสื่อสารอินเทอร์เน็ต นอกจากนั้น ระบบห้องสมุดอัตโนมัติ ยังอำนวยความสะดวก แก่ผู้ใช้ในการยืมคืนทรัพยากรห้องสมุด ได้อย่างสะดวก รวดเร็ว โดยใช้ระบบ Barcode

นอกจากสำนักหอสมุด จะให้บริการแก่นักศึกษา อาจารย์ ข้าราชการของมหาวิทยาลัยแล้ว ยังให้บริการแก่บุคคลภายนอกทั่วไป เนื่องจากสำนักหอสมุด มีความพร้อมในทรัพยากรสารนิเทศ ด้านสาขาวิทยาศาสตร์การแพทย์ มากกว่าห้องสมุดสถาบันอื่นๆ สำนักหอสมุด จึงได้รับแต่งตั้ง เป็น "ศูนย์ประสานงานสารนิเทศ สาขาแพทยศาสตร์ ในข่ายงานระบบสารนิเทศแห่งชาติ"

ปัจจุบันสำนักหอสมุดให้บริการวิชาการเพื่อสนับสนุนการเรียนการสอนและการค้นคว้าวิจัยของอาจารย์ นักศึกษา และบุคลากรตามหลักสูตรและนโยบายของมหาวิทยาลัย โดยนำเทคโนโลยีสารสนเทศเข้ามาช่วยดำเนินงานระบบห้องสมุดอัตโนมัติเชื่อมโยงห้องสมุดต่าง ๆ ในมหาวิทยาลัยเข้าด้วยกัน มีทรัพยากรห้องสมุดในรูปแบบหลากหลาย โดยการจัดหาในรูปอิเล็กทรอนิกส์ สามารถให้บริการแบบบูรณาการแก่ห้องสมุดเครือข่ายทั้งในและนอกมหาวิทยาลัย

โอกาสที่มหาวิทยาลัยปรับระบบการบริหารงานเป็นมหาวิทยาลัยในกำกับของรัฐจึงมีการปรับส่วนงานเพื่อประกาศในราชกิจจานุเบกษา ในวันที่ 20 พฤษภาคม 2552 สภามหาวิทยาลัยมหิดล ได้มีประกาศการแบ่งส่วนงานของมหาวิทยาลัยมหิดล โดยมีการ เปลี่ยนชื่อ "สำนักหอสมุด" เป็น "หอสมุดและคลังความรู้มหาวิทยาลัยมหิดล" เป็นส่วนงานหนึ่งในระดับคณะ นับเป็นก้าวสำคัญอีกครั้งในการปรับพันธกิจของ ห้องสมุดมหาวิทยาลัยในยุคข้อมูลข่าวสารและสังคมฐานความรู้